← Samenvatting · Stof tot nadenken
De parlementaire democratie is tegenwoordig niet meer echt democratisch te noemen.
Bij de invoering in 1848 steunde de parlementaire democratie nog op de algemene levensovertuiging van de toenmalige stemgerechtigden. Maar was het systeem zelf destijds wel echt democratisch?
Dat hangt af van hoe je de term “democratisch” definieert. In het klassieke Athene mocht alleen een vrije mannelijke volwassene stemmen die geboren was uit een Atheense vader en een vrije Atheense moeder. Hij moest minimaal 18 jaar oud zijn; voor sommige functies gold een minimumleeftijd van 30 jaar, zoals voor de juryleden van de boulè. Het was een directe democratie: er werd gestemd door handopsteken. Vrouwen, slaven, vreemdelingen, minderjarigen en burgers die tijdelijk of permanent hun rechten hadden verloren (bijvoorbeeld door schulden aan de stad) mochten niet stemmen. Zelfs stemgerechtigden konden niet zomaar stemmen: je moest toegang hebben tot de volksvergadering, en alleen daar mocht worden gestemd. De ruimte was beperkt. Op een bevolking van 30.000 tot 60.000 volwassen mannelijke burgers was er plaats voor ongeveer 6.000 mensen. Wie niet aanwezig kon zijn, kon dus ook niet stemmen.
In Nederland gold na de invoering van het parlementaire stelsel in 1848 een censuskiesrecht. Alleen mannen van 23 jaar of ouder die een bepaald bedrag aan directe belastingen betaalden, mochten stemmen. Dat was ongeveer 7 tot 12 procent van de volwassen mannen. Pas in 1917 kwam er algemeen kiesrecht voor mannen vanaf 25 jaar, en pas in 1922 mochten ook vrouwen stemmen. Tot op heden mogen jongvolwassenen vanaf 16 jaar in Nederland nog steeds niet stemmen.
Tot ongeveer 1960 was er sprake van verzuiling. Er bestonden vier zuilen: de protestants-christelijke, de rooms-katholieke, de socialistische en de liberale. Iedere stemgerechtigde stemde grotendeels op basis van geloof of levensbeschouwing. Je stemde op een partijprogramma dat redelijk overeenkwam met wat je voelde en dacht. Elke zuil had een eigen voorzieningenstelsel: als katholiek ging je naar een katholieke school, sportclub, winkel en radio-omroep. Je politieke partij sloot nauw aan bij je levensovertuiging.
Na de jaren zestig werden mensen steeds individualistischer en ontwikkelden ze eigen standpunten over tal van onderwerpen. Het parlementaire stelsel paste zich echter niet aan deze individualisering aan. Tot op de dag van vandaag kunnen stemgerechtigden alleen stemmen op een partijvertegenwoordiger die het partijprogramma van die partij uitdraagt. Dit leidt tot de volgende structurele problemen:
1. Het vrije mandaat versus de wil van de kiezer
De volksvertegenwoordiger heeft een vrij mandaat. Volgens artikel 67 van de Grondwet stemmen Kamerleden zonder last. Zij zijn dus niet gebonden aan het programma of de beloften waarop is gestemd. Een politicus kan na de verkiezingen van standpunt veranderen, de partij verlaten of zelfs de coalitie laten vallen zonder dat de kiezer daar iets over te zeggen heeft.
2. Partijdwang en fractiediscipline
Hoewel het mandaat formeel vrij is, bestaat er in de praktijk sterke fractiediscipline. Kamerleden die te vaak van de partijlijn afwijken, riskeren hun zetel of politieke carrière. De individuele volksvertegenwoordiger is daardoor vaak meer verantwoording schuldig aan de partijtop dan aan de kiezers die hem of haar hebben gekozen.
3. Bundeling van standpunten (het pakketprobleem)
De kiezer kan alleen kiezen tussen complete pakketten van standpunten. Iemand kan bijvoorbeeld tegen de niqab of boerka zijn en vinden dat islamitische nieuwkomers zich meer moeten aanpassen, zonder dat hij of zij voor uittreding uit de Europese Unie is. Of iemand wil meer aandacht voor eenzaamheid in de grote steden, zonder daarom voorstander te zijn van een strenger abortusbeleid. De kiezer wordt gedwongen om standpunten te “slikken” die hij of zij niet deelt.
4. Coalitiepolitiek en de rol van de formateur
In een stelsel met evenredige vertegenwoordiging is de verkiezingsuitslag zelden doorslaggevend. De formatie bepaalt de echte koers. De formateur en informateur – die niet door het volk zijn gekozen – spelen een cruciale rol bij het bepalen welke beloften wel of niet worden nagekomen. Kleine partijen of zelfs individuele Kamerleden kunnen daardoor onevenredig veel invloed krijgen. Het uiteindelijke coalitieakkoord is vaak een verwaterd compromis waar geen enkele kiezer expliciet voor heeft gestemd.
5. Gebrek aan bindende instrumenten voor de burger
Tussen de verkiezingen door ontbreekt elk bindend instrument om bij te sturen. Nederland kent geen bindend referendum op nationaal niveau. Consultatieve referenda zijn afgeschaft of sterk beperkt, en petities of burgerinitiatieven hebben geen dwingende kracht. De burger staat dus jarenlang buitenspel, ook wanneer de politiek duidelijk afwijkt van de verkiezingsbeloften.
6. De kloof tussen politieke klasse en samenleving
Na de ontzuiling is er een professionele politieke klasse ontstaan. Veel Kamerleden en bewindspersonen hebben weinig of geen ervaring buiten de politiek, de ambtenarij of aan de politiek gelieerde organisaties. Dit versterkt het gevoel dat “Den Haag” een eigen wereld is geworden die steeds minder representatief is voor de rest van het land, zowel geografisch als cultureel.
7. Structurele kortetermijnoriëntatie
Het stelsel van verkiezingen om de vier jaar (of eerder) stimuleert beleid dat op korte termijn politiek scoort. Langetermijnvraagstukken zoals demografie, pensioenen, woningmarkt, defensie of klimaat raken daardoor ondergesneeuwd. Structurele problemen blijven liggen, terwijl de kiezer elke paar jaar opnieuw met nieuwe beloften wordt geconfronteerd.
8. Ongelijke invloed van belangenorganisaties en media
Hoewel formeel iedereen één stem heeft, is de feitelijke invloed ongelijk verdeeld. Goed georganiseerde belangen – lobby’s, belangenorganisaties, werkgevers- en werknemersorganisaties – hebben structureel toegang tot bewindspersonen en Kamerleden. De media-agenda kan de politieke agenda sterk sturen. De gewone kiezer beschikt over die toegang niet.
Eén ding is zeker: bijna alle huidige politieke partijen gebruiken de stemmen van de kiezers zoals het hun uitkomt.
De vraag is dus gerechtvaardigd: hoe democratisch is onze parlementaire democratie op dit moment nog echt?
Samenvatting
De parlementaire democratie is tegenwoordig niet meer echt democratisch te noemen. Bij de invoering in 1848 steunde het stelsel nog op de levensovertuiging van de toenmalige stemgerechtigden, maar het was van meet af aan beperkt. In het klassieke Athene mochten alleen vrije mannelijke burgers van Atheense afkomst stemmen, en alleen als zij aanwezig waren in de volksvergadering. Vrouwen, slaven, vreemdelingen en minderjarigen waren uitgesloten. In Nederland gold na 1848 een censuskiesrecht: slechts 7 tot 12 procent van de volwassen mannen mocht stemmen. Algemeen mannenkiesrecht kwam pas in 1917, vrouwenkiesrecht in 1922. Jongeren vanaf 16 jaar mogen nog steeds niet stemmen.
Tot ongeveer 1960 functioneerde het stelsel binnen de verzuiling. Mensen stemden grotendeels op basis van geloof of levensbeschouwing, en de partijen sloten nauw aan bij hun eigen zuil. Na de jaren zestig individualiseerden de burgers sterk. Het politieke systeem paste zich hier echter niet op aan. Kiezers kunnen nog steeds alleen stemmen op een partijvertegenwoordiger die een compleet partijprogramma uitdraagt. Dit leidt tot acht structurele problemen.
Ten eerste heeft de volksvertegenwoordiger een vrij mandaat. Volgens de Grondwet stemmen Kamerleden zonder last. Zij zijn niet gebonden aan het programma waarop is gestemd en kunnen van standpunt veranderen of de partij verlaten zonder dat de kiezer daar invloed op heeft.
Ten tweede bestaat er in de praktijk sterke fractiediscipline. Wie te vaak van de partijlijn afwijkt, riskeert zijn politieke toekomst. De gekozene is daardoor vaak meer verantwoording schuldig aan de partijtop dan aan de kiezers.
Ten derde dwingt het systeem de kiezer tot het accepteren van complete pakketten standpunten. Iemand kan tegen de boerka zijn zonder voor uittreding uit de EU te zijn, of meer aandacht voor eenzaamheid willen zonder een strenger abortusbeleid te steunen. Toch moet hij of zij het hele pakket slikken.
Ten vierde is de verkiezingsuitslag in een stelsel van evenredige vertegenwoordiging zelden doorslaggevend. De formatie bepaalt de echte koers. Formateur en informateur, die niet door het volk zijn gekozen, beslissen welke beloften wel of niet worden nagekomen. Het coalitieakkoord is vaak een verwaterd compromis waar geen enkele kiezer expliciet voor heeft gestemd.
Ten vijfde ontbreekt elk bindend instrument tussen de verkiezingen door. Nederland kent geen bindend referendum. Consultatieve referenda zijn afgeschaft of beperkt, en petities of burgerinitiatieven hebben geen dwingende kracht. De burger staat jarenlang buitenspel.
Ten zesde is er een professionele politieke klasse ontstaan. Veel Kamerleden en bewindspersonen hebben weinig ervaring buiten de politiek of de ambtenarij. Dit versterkt het gevoel dat Den Haag een eigen wereld is geworden, die geografisch en cultureel steeds minder representatief is voor het land.
Ten zevende stimuleert het stelsel van verkiezingen om de vier jaar een kortetermijnoriëntatie. Politici richten zich op maatregelen die snel scoren, terwijl langetermijnvraagstukken zoals demografie, pensioenen, woningmarkt, defensie en klimaat blijven liggen.
Ten achtste is de feitelijke invloed ongelijk. Lobby’s, belangenorganisaties en de media hebben structureel toegang tot bewindspersonen en Kamerleden. De gewone kiezer heeft die toegang niet.
Bijna alle politieke partijen gebruiken de stemmen van de kiezers zoals het hun uitkomt.
De vraag blijft daarom gerechtvaardigd: hoe democratisch is onze parlementaire democratie op dit moment nog echt?
